, ,

Çocukta Ödül ve Ceza

cocuk

Çocukta Ödül ve Ceza

Bazen aileler çocuklarına nasıl davranmaları gerektiğini kestiremeyebilirler. Özellikle çocuk, istenen veya istenmeyen bir şey yaptığında aileler nasıl davranmaları gerektiğini bilemeyebilirler. Çocuk istenmeyen bir şey yaptığında cezalandırılmalı mı veya istenen bir şey yaptığında ödüllendirilmeli mi gibi önemli soruların aileler ve çocukları için önemlidir. Disiplin, çocuğa istenen davranışları öğretmek, istenmeyen davranışları engellemek ve çocuğun kendini kontrol etme becerileri kazanması açısından çocuğa kazandırılması gereken şeylerden bir tanesidir. Çocuğa belirli kurallar koymak ve hayır diyebilmek özellikle bu aşamada önemlidir. Daha da önemlisi, başta uygulanan bu kuralların ve tutumların sürdürebilirliğini sağlamaktır. Dengeli kullanılırsa ödül veya ceza vermek bu disiplini sağlamaya yeterlidir. Ancak bu yöntemin doğru yerde kullanılması da önemlidir.

Çocukta olumlu davranışları geliştirmenin birçok yolu vardır. Bunların en başında gelen yöntemlerden biri ödüllendirmektir. Ödül oyuncak, giysi, vs. gibi çocuğun hoşuna gidebilecek fiziksel aktiviteler olabilir. Aynı zamanda çocuğa sevdiği bir aktiviteyi (bilgisayar, telefonla oynamak, arkadaşlarıyla oynamak, vs. olabilir) yapması için de izin vermek olabilir. Ceza da çocuğun istenmeyen davranışlarını önlemek amacıyla kullanılan yöntemlerin başında gelmektedir. Cezaya karar verirken çocuğun fiziksel özellikleri, yaşı, karakteri, vs. gibi etkenler göz önüne alınmalıdır. Ayrıca duruma uygun, haklı bir ceza olmalıdır. Böylece çocuk yaptığının sonucunda böyle bir ceza aldığını bilebilir. Fakat buradaki önemli nokta ailenin ödüllendirmesinin ya da cezalandırmasının lafta kalmamasıdır. Aile söyleyip uygulamazsa bu durum aile-çocuk arasında bir oyun halini alır. Ceza da istediği bir şeyi almasına izin vermemek ya da sevdiği bir aktiviteyi kısıtlamak olabilir.

Yapılan son araştırmalar ödül-ceza yönteminin uygulanmasının da bazı istenmeyen sonuçları olabilir. İstenen her davranışından sonra ödül alan çocuk, büyüdükten sonra da her davranışından sonra ödül almayı bekleyebilir. Böylece ödül kazanamayacağı durumda çocuk istenen davranışları yerine getirmeyebilir. Olumlu tutum ve davranışları içselleştirmeyebilir. Ayrıca ödül getirmeyen durumlarda başarı duygusunu tatmayabilir, yaptığı işlerden zevk almaz. Yetişkinlik döneminde, her davranışından sonra ödül almadığını fark eden kişi kendini değersiz hissedebilir, depresyon veya bunalıma girebilir. Sürekli yaptığı işlerden övgü almayı bekleyen çocuk, yeniliklere kapalı, kendi kendine yetemeyen ve yaratıcılığı gelişmemiş biri haline gelebilir. Durmadan övgü edilen ve ödül verilen çocuk içine girdiği sosyal ortamlara uyum sağlamayı öğrenir, fakat değişmeye kapalıdır ve insanlar tarafından ödüllendirileceği davranışları gösterir.

Ödül yeri geldiğinde verilmeli, pekiştirilmesi amaçlanan davranışlar için ödül verilmelidir. Ödül verilirken çocuğun belirli bir davranışı amaçlanmalıdır. Mesela; ödevini yaptıysa, ödülün ödevini yaptığı için verildiği söylenmeli, çocuğun karakteri hakkında bir yorum yapılmamalıdır. Ödül verilirken, çocuk hangi davranışından sonra ödül aldığını bilmesi önemlidir. Ödevini yaptıktan sonra ödül alıyorsa, çocuk da ödevini yaptıktan sonra ödül aldığını bilmelidir. Ayrıca aileler nasıl hissettiklerinden de bahsetmelidirler.

Çocukları istenmeyen davranış sergilediğinde ceza verme yoluna giden aileler, verdikleri cezalardan sonra çocuğun bir daha o davranışı göstermeyeceğini düşünebilirler. Fakat belirli bir davranıştan sonra ceza alan çocuk, o davranışın sonucunu görmediği için, davranışının kötü olduğunu içselleştirmeyebilir ve sadece ailesinin etrafında o davranışı yapmamaya dikkat edebilir. Ayrıca her istenmeyen davranışından sonra da ceza alan çocuk için bir süre sonra bu cezalar etkisini yitirebilir. Ayrıca belirli bir davranıştan sonra ceza alan çocuk o cezayı genellemeyebilir. Ceza yöntemi aile-çocuk arasındaki ilişkiyi zedeleyebilir. Çocuğun kendisini aciz, daha sinirli hissetmesine neden olabilir, çocuğun kendine olan güvenini azaltabilir ve daha önemlisi çocuk cezayı veren kişiye karşı sinirlenebilir.

Ceza yönteminin daha etkili olabilmesi için çocuğa neden ceza aldığı açıklanmalıdır. Böylece çocuklar davranışlarının sonucunu anlayabilirler. Ortamı değiştirip veya çocuğunun dikkatini başka yöne çekerek de istenmeyen davranışlar önlenebilir. En etkili yöntemlerden biri beklentiyi karşılayacak düzeyde çocuğa seçenek sunmaktır. Mesela çok bilgisayarla oynadığı düşünülüyorsa; şimdi kitap okuyalım ya da oyun oynayalım mı diyerek çocuğa seçenekler sunulabilir. Diğer bir yöntem de çocuklara davranışlarının sonuçlarını yaşamaları için fırsat vermektir. Mesela telefon kullanımı konusunda tartışmalar yaşanıyorsa; telefonu eski model bir telefonla değiştirerek çocuğun telefonla çok fazla oynamasının önüne geçilebilir.